Türkçe Karakterli Manga Fontu Nasıl Seçilir?

Beğendiğin bir çizgi roman fontuyla dizgiye başlarsın, ilk "şimdi" ya da "değil" kelimesinde bir harf farklı görünür ya da hiç görünmez. Sebep basittir: çizgi roman fontlarının çok büyük kısmı İngilizce ve Batı Avrupa dilleri için çizilmiştir ve ğ, ş, ı, İ, Ğ, Ş harflerini içermez. Bu rehber sorunun nereden geldiğini, dizgide neyi bozduğunu, fontu nasıl test edeceğini ve ekipte bunu kalıcı olarak nasıl çözeceğini anlatıyor.

Neden tam bu altı harf?

Fontlar karakterleri Unicode'daki bloklara göre içerir. Çoğu çizgi roman fontu en azından temel Latin harflerini (İngilizce alfabesi) ve sıklıkla Batı Avrupa dilleri için gereken ek harfleri barındırır. Bu ek grupta Ç, Ö, Ü, ç, ö, ü vardır, çünkü Fransızca, Almanca ve benzeri dillerde de kullanılırlar.

Ğ, ğ, İ, ı, Ş, ş ise ayrı bir blokta, Latin Genişletilmiş-A'da bulunur. Font tasarımcısı yalnızca Batı Avrupa'yı hedeflediyse bu blok fontta yoktur. Bu yüzden Türkçe dizgicilerin çok tanıdığı bir tablo ortaya çıkar: ü, ö ve ç sorunsuz çalışır, ama ğ, ş ve ı eksiktir.

Bir de daha sinsi bir durum var: bazı fontlarda Ș ve ș (Romence, harfin altında virgül) bulunur ama Ş ve ş (Türkçe, altında çengel) bulunmaz. İkisi uzaktan benzer görünür, ama farklı karakterlerdir. Türkçe metinde Ș kullanmak arama, kopyalama ve otomatik kontrol araçlarını da bozar.

Eksik harf dizgide neyi bozar?

1. Yedek fonta düşme

Program, fontta olmayan bir harfi gösterirken genelde sistemde yüklü başka bir fonttan ödünç alır. Sonuç: "DEĞİL" kelimesinde D, E ve L çizgi roman fontuyla, Ğ ve İ ise sade bir sistem fontuyla görünür. Harfin kalınlığı, yüksekliği ve eğimi farklıdır. Okuyucu bunu dizginin özensizliği olarak algılar.

2. Boş kutu ya da hiç görünmeme

Bazı programlar eksik harfi boş bir kutu olarak, bazıları hiç göstermeden çizer. Boş kutu hemen fark edilir; hiç görünmeyen harf ise "dein" gibi bir kelimeyle QC'ye kadar gidebilir.

3. Dosya başka bilgisayarda bozulur

Asıl sinsi sorun budur. Bir dizgici, kendi bilgisayarında harfleri bir şekilde düzgün gösteren bir düzenle çalışır. Katmanlı dosya QC'ye ya da başka bir dizgiciye gider. Karşı tarafta font yoksa ya da farklı bir sürümü varsa, program metin katmanını başka bir fontla değiştirmeyi önerir ya da katmanı düzenlemeye başladığı anda değiştirir. Bütün sayfanın dizgisi bir anda kayar: satırlar uzar, metin balondan taşar.

Katmanlı dosyalar genelde son hâlin bir önizlemesini içerir; bu yüzden dosya açıldığında her şey doğru görünebilir. Sorun, QC bir yazım hatasını düzeltmek için metne dokunduğu anda ortaya çıkar.

4. Büyük İ ve küçük ı karışıklığı

Fontta İ yoksa "BİR" kelimesi ya yedek fonttan alınmış bir İ ile ya da noktasız I ile görünür. Fontta ı yoksa "kılıç" kelimesi ya yedek fontla ya da noktalı i ile yazılır. İkisi de anlamı değiştirebilir ve QC'nin en sık yakaladığı hatalar arasındadır.

Fontu nasıl test edersin?

Bir fontu seriye eklemeden önce iki dakikalık bir test, bölümler boyunca sürecek bir sorunu önler.

Test metni

Aşağıdaki iki satır Türkçe alfabenin bütün özel harflerini içerir:

Pijamalı hasta yağız şoföre çabucak güvendi.
PİJAMALI HASTA YAĞIZ ŞOFÖRE ÇABUCAK GÜVENDİ.

Ayrıca harfleri tek tek görmek için:

ğ ü ş ı i ö ç   Ğ Ü Ş İ I Ö Ç

Neye bakacaksın?

1. Her harf var mı? Boş kutu, eksik harf ya da tamamen farklı stilde bir harf olmamalı.
2. Stil tutarlı mı? Ğ'nin çengeli, Ş'nin altındaki işaret ve İ'nin noktası fontun geri kalanıyla aynı kalınlıkta ve aynı "elden" çıkmış gibi mi? Bazı fontlarda bu harfler sonradan eklenmiştir ve belirgin şekilde farklı durur.
3. Ş mi, Ș mi? Altındaki işaret çengel olmalı, virgül değil.
4. Satır aralığı yeterli mi? Sık satır aralığında Ğ'nin üstündeki çengel ve Ş'nin altındaki işaret üst ya da alt satırdaki harflere değiyor mu?
5. Küçük harf tuşları ne çiziyor? Tamamı büyük harf çizen fontlarda küçük "i" tuşunun noktasız I mı, noktalı İ mi çizdiğine bak.
6. Kalın ve italik hâlleri de kullanacaksan onlarda da aynı testi yap. Bir font ailesinin normal hâlinde bulunan harf, kalın hâlinde bulunmayabilir.

Bunu her font için elle yapmak yerine ücretsiz font Türkçe karakter testi aracını kullanabilirsin: font dosyasını tarayıcıda açar, eksik Türkçe harfleri listeler ve örnek bir balon yazısıyla önizleme gösterir. Font dosyası hiçbir yere yüklenmez.

Kötü çözümler

Son tarih yaklaştığında bu çözümler cazip gelir. Hepsi bir sonraki bölümde ya da bir sonraki dizgicide geri döner.

Çözüm	Neden kötü
Eksik harfi elle çizmek	Her bölümde, her geçtiği yerde tekrar çizmek gerekir; metin artık düzenlenebilir değildir, QC düzeltmesi saatler alır
Başka fonttan tek harf almak	Kalınlık ve yükseklik tutmaz; dosyada iki font olur ve birinin eksikliği tüm sayfayı bozar
ş yerine s, ğ yerine g yazmak	Okuyucu fark eder; Türkçe metin özensiz ve yabancı görünür
İ yerine I, ı yerine i kullanmak	Kelimenin anlamı değişebilir ("kır" ve "kir" gibi)
Romence Ș kullanmak	Gözle benzer, ama farklı karakter; kopyalama, arama ve kontrol araçlarını bozar
Fontu kendin düzenleyip harf eklemek	Teknik olarak mümkün, ama çoğu fontun lisansı değiştirmeye izin vermez ve ekipteki herkesin aynı düzenlenmiş sürüme sahip olması gerekir

İyi çözümler

1. Destekleyen bir font seç

En temiz çözüm, Türkçe harfleri baştan içeren bir font seçmektir. Çizgi roman ve el yazısı tarzında Latin Genişletilmiş-A'yı kapsayan fontlar da vardır. Aday fontları yukarıdaki testten geçir ve geçenlerle bir kısa liste oluştur.

2. Rol başına tek font ailesi

Diyalog, bağırma, düşünce, anlatım ve SFX için birer font seç; mümkünse diyalog, düşünce ve fısıltı aynı ailenin farklı ağırlıklarından gelsin. Aile içi ağırlıklar uyumlu tasarlanır ve Türkçe desteği genelde ailenin tamamında aynıdır. Bu rolleri nasıl ayıracağın dizgi rehberinde anlatılıyor.

3. Ekipte standartlaştır

En önemli adım budur. Her dizgicinin kendi bilgisayarındaki fontlarla çalıştığı ekiplerde:

• Aynı serinin iki bölümü farklı görünür.
• Dizgici ayrıldığında onun fontları da gider; eski bölümlerin katmanlı dosyaları artık kimsede düzgün açılmaz.
• QC, düzeltme yapmak için dizgiciyi beklemek zorunda kalır.

Çözüm, ortak bir font kütüphanesi tutmaktır.

Ekipte font kütüphanesi nasıl tutulur?

1. Tek bir yer seç. Herkesin erişebildiği tek bir klasör ya da depo. "Bende var, isteyen yazsın" kütüphane değildir.
2. Her fontu test edip ekle. Türkçe karakter testinden geçmeyen font kütüphaneye girmez.
3. Seri başına font listesi tut. Hangi seri hangi rol için hangi fontu kullanıyor? Bir satırlık bir tablo yeter:

Seri: Örnek Seri
Diyalog:  [font adı] Regular, temel punto 28 (800 px genişlik)
Bağırma:  [font adı] Bold
Düşünce:  [font adı] Italic
Anlatım:  [font adı]
SFX:      [font adı], [font adı]
Büyük harf: evet

4. Dosya adını ve sürümü koru. Aynı fontun iki farklı sürümü, metrikleri farklıysa satırları kaydırabilir. Kütüphanedeki dosyayı herkes aynen kullanmalı.
5. Lisans bilgisini yanında sakla. Fontun nereden alındığını ve lisans sayfasının adresini bir not olarak fontla birlikte tut.
6. Yeni gelen dizgiciye ilk gün ver. Kütüphane ve seri listesi, ilk dizgi işinden önce elinde olsun.

Lisans hakkında genel bir uyarı

Fontlar yazılımdır ve her birinin kendi kullanım koşulları vardır. Bir fontun "ücretsiz indirilebilir" olması, her tür kullanıma serbest olduğu anlamına gelmez: bazıları yalnızca kişisel kullanıma izin verir, bazıları ticari olmayan projelerde serbesttir, bazıları değiştirmeyi yasaklar, bazıları ise neredeyse her kullanıma açıktır.

Bir fontu ekip kütüphanesine eklemeden önce lisansını fontun kendi sayfasından kontrol et, yalnızca bir font arşiv sitesinin özet etiketine güvenme. Lisansı belirsiz bir fontu kullanmak yerine lisansı açık olan bir alternatif seçmek, ileride bütün bir seriyi yeniden dizmekten daha ucuzdur. Kırılmış ya da izinsiz dağıtılan font dosyalarını kütüphaneye koyma.

Sık yapılan hatalar

• Fontu yalnızca İngilizce örnek metinle denemek. Font sitelerindeki önizlemeler genelde İngilizcedir.
• Sadece küçük harfleri test etmek. İ ve Ğ ayrı karakterlerdir; küçük harfleri olan font büyüklerinden yoksun olabilir.
• Ailenin bir ağırlığını test edip diğerini kullanmak. Normal hâlde olan ş, kalın hâlde olmayabilir.
• Yedek fonta düşen harfi fark etmemek. Özellikle tek bir ğ'yi. Sayfayı %200'de kontrol et.
• Ş yerine Ș kullanmak.
• Herkesin kendi fontuyla çalışması. Ekip büyüdükçe katlanarak pahalılaşır.
• Lisansı sonraya bırakmak.

Kontrol listesi

• Fontta ğ ü ş ı ö ç Ğ Ü Ş İ Ö Ç var ve hepsi aynı stilde
• Ş çengelli, Ș değil
• Büyük harf modunda İ doğru çiziliyor
• Kullanılacak bütün ağırlıklar (normal, kalın, italik) test edildi
• Satır aralığında çengel ve noktalar çarpışmıyor
• Lisans fontun kendi sayfasından kontrol edildi ve not edildi
• Font ekip kütüphanesinde ve seri listesine yazıldı

Sonraki adım

Font seçildikten sonra onu balona nasıl yerleştireceğin, punto ve kontur kararları manga dizgi rehberinde. Ekipte kimin font kütüphanesinden sorumlu olacağını belirlemek için görev dağılımı rehberine bakabilirsin.

FansubPanel'de fontlar ekip ve seri düzeyinde ortak bir kütüphanede tutulur; bir seriye bağlanan font, o serinin dizgicisi değişse de aynı kalır. Bir fontu kütüphaneye eklemeden önce font Türkçe karakter testi aracıyla birkaç saniyede kontrol edebilirsin.