Manga ve Webtoon Dizgi (Typesetting) Rehberi

Dizgi, çevrilmiş metni temizlenmiş sayfaya okunaklı ve orijinal sayfanın havasına uygun şekilde yerleştirmektir. İyi dizgiyi okuyucu fark etmez; kötü dizgiyi ise her balonda görür. Bu rehber, bir dizgicinin her sayfada verdiği kararları sırasıyla anlatıyor: font, Türkçe karakter, balon içi yerleşim, punto, kontur ve SFX.

Terimin kısa tanımı için dizgi nedir sayfasına bakabilirsin. Burada pratik tarafı var.

Başlamadan önce elinde olması gerekenler

Dizgiye başlamak için iki şey hazır olmalı: temizlenmiş sayfa ve redaksiyondan geçmiş metin. İkisinden biri eksikse beklemek, eksik malzemeyle başlayıp sonra her şeyi düzeltmekten daha ucuzdur.

Metnin biçimi de önemlidir. Dizgiciyi en çok hızlandıran çeviri dosyası şöyle görünür:

s.04
1. Bunu neden yaptın?
2. (düşünce) Söylemesem mi...
3. [bağırma] DUR!
SFX: güm

Sayfa numarası, balon sırası ve balon türü ayrı ayrı belli olursa dizgici okuma sırası ve font seçimi için tahmin yürütmez. Ekipte bu biçim yoksa çevirmenle bir kez konuşup sabitleyin.

Font rolleri: tek font yetmez

Bir sayfadaki metinler aynı türden değildir ve aynı fontla verilmemelidir. Çoğu ekip şu rolleri ayırır:

Rol	Nerede	Font karakteri
Diyalog	Standart konuşma balonu	Okunaklı, el yazısı havası olan çizgi roman fontu
Bağırma	Sivri, patlamalı balon	Kalın, gerekirse hafif eğik ya da düzensiz
Düşünce / iç ses	Bulut balon, kutusuz metin	Diyalogdan ayrışan, genelde daha ince ya da italik
Fısıltı	Kesik çizgili balon	Diyalog fontunun ince ya da küçük hâli
Anlatım	Dikdörtgen kutular	Daha düz, kitap havası olan bir font
SFX	Çizimin üstü	Kalın, karakterli, sahneye göre değişen
Not / çevirmen notu	Panel kenarı	Küçük, sade

Önemli olan kaç font kullandığın değil, her rolü serinin tamamında aynı fontla vermen. Bir bölümde düşünceler italik, diğerinde düz olursa okuyucu bunu dizginin özensizliği olarak okur. Seri başında rolleri ve fontları tek bir listeye yazın; yeni gelen dizgici o listeye bakarak başlar.

Türkçe karakter kontrolü

Çizgi roman fontlarının önemli bir kısmı İngilizce için tasarlanmıştır. Bu fontlarda ü, ö, ç bulunsa bile ğ, ş, ı, İ, Ğ, Ş sıklıkla eksiktir. Eksik harf, program tarafından başka bir fonttan alınarak gösterilir ve balonun ortasında yabancı duran bir harf belirir. Bazen de hiç görünmez.

Bir fontu seriye eklemeden önce şu cümleyi büyük ve küçük harfle yaz:

Pijamalı hasta yağız şoföre çabucak güvendi.
PİJAMALI HASTA YAĞIZ ŞOFÖRE ÇABUCAK GÜVENDİ.

Bütün Türkçe harfler bu iki satırda var. Her harf aynı kalınlıkta ve aynı stilde görünüyorsa font kullanılabilir. Tek tek denemek yerine font Türkçe karakter testi aracıyla fontu tarayıcıda yükleyip eksik harfleri ve örnek bir balon yazısını bir arada görebilirsin. Konunun ayrıntısı, kötü ve iyi çözümleriyle birlikte Türkçe karakterli manga fontu seçimi rehberinde.

Büyük harf mi, küçük harf mi?

Manga dizgisinde metni tamamen büyük harfle yazmak İngilizce çizgi roman geleneğinden gelir ve Türkçe ekiplerde de yaygındır. Karışık harf (normal cümle yazımı) da yaygındır. İkisi de doğru olabilir; yanlış olan, aynı seride ikisini karıştırmaktır.

Seçimini yaparken şunları tart:

• Tamamı büyük harf balon içinde daha düzenli bir kütle oluşturur ve çoğu çizgi roman fontu buna göre tasarlanmıştır. Uzun metinlerde ise okumayı yavaşlatır.
• Karışık harf uzun diyaloglarda daha rahat okunur, özel isimler ve vurgu daha kolay ayrışır.

İ ve ı tuzağı

Türkçe dizginin en yaygın hatası buradadır. Bazı çizgi roman fontlarında küçük harf tuşları da büyük harf çizer. Sen "bir" yazarsın, ekranda "BIR" görünür: noktasız I ile. Doğrusu "BİR" olmalıydı.

Aynı sorun metni otomatik büyük harfe çevirdiğinde de çıkar. Programların "tümü büyük harf" seçeneği ve metin düzenleyicilerdeki büyük harfe çevirme işlemi, dil ayarına bağlı olarak "i" harfini "I" yapabilir. Kuralı aklında tut:

• i → İ
• ı → I

Güvenli yöntem: metni büyük harfle yazacaksan dönüşümü Türkçe kurallarla kendin yap (ya da Türkçe dil ayarıyla çalışan bir araç kullan) ve fonta gerçek büyük harfleri gönder. Sonra sayfada "İ" geçen birkaç kelimeyi gözle kontrol et. QC'nin en sık yakaladığı hata budur ve bir bölümde onlarca kez tekrarlanabilir.

Balon içine yerleştirme

Elmas ve oval şekil

Oval bir balona yerleştirilen metin, balonun şeklini takip etmelidir: kısa satır, uzun satır, uzun satır, kısa satır. Ortada geniş, uçlarda dar bir kütle. Buna "elmas" ya da "oval" yerleşim denir.

Kötü:

Bunu neden bana daha önce
söylemedin

İyi:

Bunu neden
bana daha önce
söylemedin?

Kare ya da dikdörtgen balonlarda satırlar daha eşit uzunlukta olabilir. Uzun ve dar dikey balonlarda daha çok satır, daha kısa satır kullan.

Satır bölme ve tire

• Önce kelime sınırından bölmeyi dene. Çoğu balon tire gerektirmez.
• Tire gerekiyorsa hece sınırından böl. "Anlamıyorsun" kelimesinin heceleri an-la-mı-yor-sun; "anla- / mıyorsun" ya da "anlamı- / yorsun" doğru, "anl- / amıyorsun" yanlıştır. Mümkünse ilk satırda kelimenin yarısından fazlasını bırak.
• Kısa kelimeleri (beş harften az) bölme.
• Bir balonda birden fazla tire kullanma. İki tire gerekiyorsa punto büyüktür ya da çeviri uzundur.
• Özel isimleri bölme.

Hizalama ve boşluk

• Balon içi metni ortala.
• Metin ile balon kenarı arasında her yönde en az bir harf genişliği kadar boşluk bırak. Kenara dayanmış metin sıkışık görünür.
• Metni balonun geometrik merkezine değil, görsel merkezine koy. Kuyruğu olan balonlarda merkez kuyruktan biraz uzaktadır.
• Satır aralığını sıkı tut. Çizgi roman metni, kitap metninden daha sık satır aralığıyla daha iyi görünür; ama harflerin kuyrukları ve ğ, Ş gibi işaretler birbirine değmemeli. Türkçe karakterlerin çengel ve noktaları satır aralığını daraltırken ilk çarpışan yerdir.

Metin sığmıyorsa

Sırasıyla dene:

1. Satırları yeniden böl.
2. Punto değerini bir iki adım küçült, ama seri için belirlediğin alt sınırın altına inme.
3. Yatay ölçeği çok az daralt (fontu ezmeden, fark edilmeyecek kadar).
4. Hâlâ olmuyorsa redaktöre dön. Cümleyi kendi başına kısaltmak bir çeviri kararıdır.

Balonu büyütmek son çaredir ve redraw gerektirir; temizlikçiyle konuşmadan yapma.

Punto tutarlılığı

Okuyucunun gözü balondan balona geçerken metin boyutunun sabit kalmasını bekler. Her balonu kendi içinde "en iyi" boyuta getiren dizgici, sayfayı huzursuz gösterir.

1. Seri için bir temel diyalog puntosu belirle. Bunu sayfa genişliğine göre belirle; aynı punto farklı genişlikteki sayfalarda farklı büyüklükte görünür.
2. Diyalog balonlarında bu puntoyu kullan, yalnızca gerçekten sığmayan balonlarda bir iki adım küçült.
3. Bağırma için puntoyu büyüt, fısıltı için küçült; ama bunu da sabit oranlarla yap.
4. Seri listesine temel puntoyu ve sayfa genişliğini yaz.

Webtoonlar telefonda dar bir ekranda okunduğu için genelde mangaya göre görece daha büyük punto ister. Dizgiyi bitirdikten sonra sayfayı telefon genişliğine küçültüp bir kez oku.

Kontur (stroke) ne zaman gerekir?

Temiz, beyaz bir balonun içindeki metne kontur gerekmez. Kontur şu durumlarda işe yarar:

• Balonsuz metin çizimin üstüne geliyorsa. Beyaz bir kontur (ya da koyu zemin üstünde siyah) metni arka plandan ayırır.
• SFX'lerde. Çizimden ayrışması ve sahnenin enerjisini taşıması için.
• Düşünce metni karanlık bir panelin üstündeyse.

Konturu ince tut. Kalın kontur harflerin iç boşluklarını (a, e, ğ gibi) kapatır ve okunurluğu düşürür. Konturu metnin dışına uygula; ortalanmış ya da içe doğru kontur harfi incelterek bozar.

SFX dizgisi temelleri

SFX, dizginin en serbest ve en zor kısmıdır. Başlangıç için:

• Orijinalin hareketini taklit et. Orijinal SFX eğikse, büyüyorsa, titriyorsa çevirin de öyle olmalı. Düz yatay bir "GÜM" sahnenin enerjisini öldürür.
• Türkçe karşılığı seri boyunca sabit tut. Bir ses için bir karşılık seç ve listeye ekle.
• Katmanları ayır. Her SFX ayrı bir katmanda olsun; QC düzeltmesi istediğinde tek bir SFX'i değiştirebilmelisin.
• Renkli webtoonda renk örnekle. Orijinal SFX'in rengini ve dış ışığını taklit etmek, beyaz bir SFX'ten çok daha doğal görünür.
• Orijinali bırakma kararı ekibe aittir. Bazı ekipler orijinal SFX'i bırakıp yanına küçük çeviri koyar. Bu seri başında kararlaştırılır, dizgi sırasında değil.

Manga ile webtoon arasındaki farklar

Konu	Manga	Webtoon
Okuma yönü	Sayfa sağdan sola, balon sırası sağ üstten başlar	Yukarıdan aşağı tek şerit
Sayfa	Sabit boyutlu ayrı sayfalar	Uzun parçalar, bölünme sınırları var
Renk	Çoğunlukla siyah-beyaz	Renkli, degrade ve efektli
Balon	Çizimle iç içe, sıkışık	Genelde ferah, çizimden ayrı
Punto	Sayfa ölçeğine göre	Telefon ekranına göre, görece büyük

Webtoonda ayrıca parça sınırlarına dikkat et: bir balon iki dosyanın arasından geçiyorsa metni iki parçaya bölmek yerine dosyaları birleştirip öyle diz. Bunun nasıl yapıldığını webtoon birleştirme ve bölme rehberi anlatıyor.

QC'ye teslim

1. Metin katmanlarını rasterize etme. QC bir yazım hatası bulduğunda düzeltme saniyeler sürmeli. Düzleştirilmiş bir sayfada aynı düzeltme, harfi silip yeniden yazmak demektir.
2. Katmanlı dosya ve çıktı birlikte dursun. Ekip PNG ya da JPG çıktı istiyorsa onu ver, katmanlı dosyayı da bir yerde sakla.
3. Fontları belgeleyin. Katmanlı dosyayı açan kişi aynı fontlara sahip değilse metin başka bir fontla yer değiştirebilir. Seri font listesi ve ekipte ortak bir font deposu bu sorunu çözer.
4. Kendi notlarını ilet. Sığdıramadığın için redaktöre geri gönderdiğin satırları ve emin olmadığın okuma sıralarını listele.

Sık yapılan hatalar

• Noktasız I. "BİR" yerine "BIR", "İSTANBUL" yerine "ISTANBUL".
• Yedek fonta düşmüş harfler. Tek bir ğ ya da ş başka fontla görünür ve dikkatli bakmayan fark etmez.
• Kenara dayanmış metin. Balon dolu, ama okunmaz.
• Rolü karıştırmak. Bölümün yarısında düşünce fontunun değişmesi.
• Her balonda farklı punto.
• Gereksiz kontur. Beyaz balonda konturlu metin.
• Çeviriyi dizgide değiştirmek. Sığmayan cümleyi redaktöre sormadan kısaltmak.
• Rasterize teslim. QC düzeltmesini saatlere çıkarır.

Teslim öncesi kontrol listesi

• Her balon dizildi, okuma sırası çeviri dosyasıyla uyuşuyor
• Font rolleri seri listesindekiyle aynı
• Tüm Türkçe karakterler aynı fontta görünüyor, yedek fonta düşen harf yok
• Büyük harfli metinlerde "İ" doğru
• Metin kenara dayanmıyor, elmas yerleşim tutarlı
• Punto seri temeline uyuyor
• Metin katmanları canlı (rasterize edilmemiş)
• Sayfa telefon genişliğinde okunabiliyor

Sonraki adım

Dizgi biten sayfa kalite kontrole gider. Dizgicinin işini en çok zorlaştıran şey eksik ya da kötü temizlenmiş sayfadır; temizlik tarafını manga temizleme rehberi anlatıyor.

FansubPanel'de seri için kullanılan fontlar seriye bağlı bir kütüphanede tutulur; dizgici değişse de yeni gelen kişi aynı fontlarla başlar. Fontu ekibe eklemeden önce ücretsiz font Türkçe karakter testi aracıyla kontrol etmek birkaç saniye sürer.